czwartek, 19 października 2017

Historia Łeby

Publikujemy i udostępniamy niniejszym na zasadzie wolnej licencji CC-BY - dowolne wykorzystanie z uznaniem autorstwa, czyli powołaniem się na źródło - historię Łeby opracowaną na zamówienie biblioteki miejskiej przez historyka prof. dr. hab. Zygmunta Szultkę.

 

Przedlokacyjna Łeba była osadą, która pełniła funkcję przystani rybackiej i portowej. Początkiem sięgała prawdopodobnie XI w., a jej pierwszymi mieszkańcami byli Kaszubi. Do 1294 r. pozostawała pod zwierzchnością książąt kaszubsko - kociewskich, za których przyjęła chrześcijaństwo, następnie do 1307 r. królów i książąt polskich.  W 1307 - 1309 nastąpiła grabież Pomorza Gdańskiego przez margrabiów brandenburskich, wskutek której ziemia lęborsko - bytowska, a z nią Łeba przeszła w 1310 r. we władanie Zakonu Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego. Zakon nadał Łebie w 1357 r. prawo lubeckie; dokument lokacyjny wystawił 8 lipca 1357 r. komtur gdański Wolfram von Baldersheim.

W koncepcji założycieli Łeba miała być ośrodkiem handlu morskiego i rybołówstwa. Ale warunki naturalne temu nie sprzyjały, dlatego miasto nie spełniło oczekiwań przybyłych niemieckich kupców  i rzemieślników i ci rychło je opuścili. Ich miejsce zajęli okoliczni Kaszubi. Z tego powodu Łeba do końca XVIII w. była najbardziej kaszubskim miastem ziemi lęborsko - bytowskiej; w miejscowej szkółce elementarnej do tego czasu uczono wyłącznie po polsku.

Na rozwój Łeby do lat siedemdziesiątych XVI w. duży wpływ wywierał ród Wejherów, związany z ziemią lęborską od poł. XIV w. Ród ten najpierw faworyzowany był przez Zakon krzyżacki, potem książąt pomorskich, zaś od końca XVI w. był na służbie królów Polski. Wejherowie wykupili urząd wójta łebskiego i w XV w. zdołali przekształcić Łebę w miasto prywatne.

Trwająca stulecia stagnacja miasteczka była w dużym stopniu skutkiem niekorzystnych warunków naturalnych. Częste wylewy rzeki Łeby i stałe zapiaszczanie jej ujścia do morza uniemożliwiały uprawy zbóż ozimych i ograniczały wymianę morską do żeglugi kabotażowej. Podstawą egzystencji mieszkańców były: hodowla bydła i koni, przetwórstwo skórnicze i rybołówstwo śródlądowe.

Nieszczęściem Łeby były niszczące sztormy, szczególnie w latach 1396, 1497 i 1558. Pierwsze dwa pochłonęły kilometry wybrzeża morskiego i sąsiadujące z Łebą osady. Najbardziej niszczący był sztorm z 1558 r. Wtedy to miasteczko – ulicówka bez bram z kościołem i placem przykościelnym spełniającym funkcję rynku  po środku –  zostało zatopione, a jego mieszkańcy zmuszeni do przeniesienia domostw z lewego na prawy brzeg ujścia Łeby.

W 1454 r. ziemia lęborsko - bytowska z Łebą została inkorporowana w skład państwa polskiego jako integralna część Prus Królewskich, ale już w następnym roku przekazana dożywotnio na warunkach tzw. wiernej ręki księciu pomorskiemu Erykowi II. Ten jednak zerwał przymierze z Polską i w 1460 r. oddał ziemię na sześć lat Zakonowi. Mimo tego, mocą II pokoju toruńskiego z 1466 r. książę Eryk II odzyskał ją na warunkach wiernej ręki. Po śmierci tego władcy (1474) winna ona wrócić  do Polski, ale zaangażowanie polskiej dyplomacji głównie polityką wschodnią umożliwiło książętom pomorskim jej posiadanie aż do 1637 r. Od 1526 r. jako polskiego lenna, z obowiązkiem jego odnawiania w czasie koronacji królów Polski, którzy mieli ją odzyskać po wymarciu męskiej linii książąt pomorskich.

Stało się to w 1637 r. po śmierci ostatniego z nich, ks. Bogusława XIV. Ziemia lęborsko-bytowska z Łebą przeszła wtedy na lata 1637-1657 pod bezpośrednie rządy władców polskich. Miało to dla  jej społeczeństwa historyczne znaczenie. Położyło kres unifikacyjnej polityce książąt pomorskich wobec starostw,  nastąpiła rekatolicyzacja, którą Łeba nie została objęta, przywrócono polskie prawo i sądownictwo, system podatkowy i parlamentarny.

W 1657 r. mocą traktatu welawsko-bydgoskiego ziemia lęborsko - bytowska z Łebą jako polskie lenno dostała się pod władzę elektorów brandenburskich - do 1701, następnie do 1772 r. królów pruskich. Hohenzollernowie brandenburscy od początku swojego nad nią panowania dążyli do ograniczenia, a następnie zniesienia polskiego prawa i jego instytucji. Stało się to jednak dopiero po pierwszym rozbiorze Polski (1772), gdyż miejscowe społeczeństwo zdołało je obronić. W wyniku rozbioru starostwo lęborsko-bytowskie z Łebą włączono do Królestwa Pruskiego. Odtąd Łeba aż do 1945 r. wchodziła w skład powiatu lęborskiego, przynależnego do rejencji koszalińskiej, stanowiącej część prowincji Pomorze.

Na przełomie XVIII-XIX w. Łeba przeżywała pewne ożywienie. W latach 1794-1812  jej zaludnienie wzrosło do 700 mieszkańców. Następne lata nie były już jednak pomyślne, mimo przywrócenia miastom samorządności mocą ordynacji miejskiej z 1808 r. Z jej wdrożeniem w życie były w Łebie niemałe kłopoty z uwagi na brak mieszkańców umiejących pisać. Poważną część społeczeństwa miasteczka stanowiła wciąż ludność kaszubska nieznająca nawet biernie języka niemieckiego. Dlatego w miejscowym kościele polskie nabożeństwa ustały dopiero w 1850 r.

Łeba była odcięta od swego zaplecza, utrzymywała kontakty ze światem tylko dzięki wymianie kabotażowej. W latach 1855-1862 do portu zawijało rocznie średnio 50 jednostek, a w latach 1873-1879 już tylko 3. W połowie XIX stulecia liczyła około 1000 mieszkańców. Najliczniejsi byli rolnicy-rybacy.

Dopiero budowa szosy Lębork-Łeba (1847-1869), regulacja ujścia rzeki Łeby i budowa portu rybackiego w 1889 r., następnie kolei żelaznej Łeba-Lębork w1899 r. umożliwiły przełamanie zastoju i rozwój. W latach 1895-1910 liczba mieszkańców wzrosła o ok. 38 %.

Specjalnością Łeby stało się rybołówstwo. W 1939 r. Łeba była największym portem rybackim na Bałtyku. Jej flotylla rybacka liczyła ok. 100 jednostek. Połowem ryb trudniło się ok. 300 rybaków,  200 osób zatrudnionych było w przetwórstwie, głównie szprota i flądry. Miasto liczyło wówczas ok. 2800 mieszkańców. Coraz częściej  walory Łeby odkrywali kuracjusze, a jej piękno utrwalili na płótnach niemieccy ekspresjoniści.

W 1941 r. Niemcy na łebskich wydmach urządzili rakietowy poligon doświadczalny. 10 marca 1945 r. miasto i poligon zajęły wojska radzieckie. Przejęcie władzy w Łebie przez władze polskie nastąpiło 16 maja 1945 r. Łeba liczyła wówczas kilkudziesięciu Polaków oraz około 2250 Niemców. 9 maja 1946 r. miasto opuściła pierwsza duża grupa Niemców, osiedlali się zaś Polacy. Główny proces wymiany ludności zakończył się w 1950 r. Wymiana była całkowita, bo zostało niespełna 2 % łebian sprzed 1945 r. W 2013 r. liczba mieszkańców wynosiła 3749. Głównym źródłem utrzymania jest turystyka. Rybołówstwo i przetwórstwo rybne są na miejscu drugim.

 

prof. dr hab. Zygmunt Szultka
opr. dla Biblioteki Miejskiej w Łebie

Godziny otwarcia

poniedziałek-czwartek 12-19
piątek 8-19
sobota 10-14

Kontakt

ul. 11 Listopada 5a [mapa]
84-360 Łeba
Tel. +48 059 8661723
Fax +48 059 8661723
NIP: 8411338650
Napisz do nas e-mail

Polub nas na Facebook'u Muzyka Kontakt Kontakt Kontakt